P.G: Berxwedaniya zîndana ji bona tevgera me tê çi wateyê?
Îsa Başkele: Ji bo tevgerên şoreşger ezmûna zîndana pir girîng e. Tevgerên ku di ezmûna zîndanê de sernekeve, zehmete ku têkoşîneke serkeftî bide meşandin, hebûna xwe biparêze û domandina wê tevgerê jî dikeve xeteriyê. Wek xelekeke dîrokî ya herî girînge û bingehîne. Piratîka zîndanan, bi teybetî jî heya ku zîndana Amedê neyê fêmkirin, ew sekin û vîna bi heyebet ya li vir hatiye reberkirin, têgîhîştineke kûr tê de neyê çêkirin, tevgera PKK ê, dîroka wê, milîtantiya wê, yê neyê fêmkirin.
Li zîndana Amedê berxwedaneke çawa hate raberkirin? Bi dilekî çawa, raman, hest, bawerî û bi dilsoziyeke çawa bû? Ew çi berxwedanî bû ku dijmin bizdan? Ew çi dil bû ku rûmet û şanaziya mirovahiyê li ser hatibû nexşandin? Ew çi bawerî û dilsozî bû ku vîneke polayî raçand? Ew çi hest û ramanên kûrbûn ku rêya heqîqetê ronîkir û bû rûbarekî evînê berbi dilê milyonan herikî?
Di dîroka şaristaniyê de hêzên serwer; mêtînger, desthilatdar û dewletdar ji bo pergala xwe têkûz bikin, mayînde bikin û bidomînin gelekî rê û rêbaz bikaranîne. Ji ajo, hest û raman bigire heta qudûm û şêweyên hewldanê, tevayî pêvajo û qadên jiyana civakê, jiyana mirovan xwestine li gorî armancên xwe bi rêk û pêkbikin. Ji bo vê jî, hemû kategoriyên bi wate, yên weke mîtolojî, ol, felsefe, zanst, huner û hwd, xistine bin xizmeta xwe. Binesazî, rêxistin, sazî û dezgeh damezrandin e, rêzik, zagon, pergalên cihêreng avakirine, hişmendî raçandine. Her weha hêzên serwer desthilatdar, serdestiya xwe û derazên xwe li ser civakê ferzkirine. Kes û komên ku bûne xwediyê vê îrade û sepandine, zagonên van hêzan û kesayetên wan nasnekirine. Bi lêdan, işkence, tirsandin, dardekirin, kuştin û gelek cureyên êrîşan re rûbirû mane. Kes û komên serhildêr, yên xwedî ruhekî azad, xwedî îrade, ewên ku koletî û bendî nepejirandine, yên exlaq û wicdanê civakê xwestine biparêzin, hertim bûne hedefa hêzên desthilatdarî û dewletdariyê.
Pergalên desthilatdariyê rêbazên pirşêweyî û piralî, yên mîna qedexekirin, tune hesibandin, înkar, sûrgûn, bêdengkirin, sansûr, redkirin, derew, astengkirin, berterefkirin, xapandin, fêlbazî, hîle, tirsandin, sorkirin, tehrîk, cahîl, nezan hiştin, serkûtkirin, çewsandin, kirîn, tehdît, geflêxwarin û gelek rengên dîtir mirov neçar û bê îrade kirine û mecbûrî radestbûnê kirine. Bi vê şêweyê hatiye xwestin ku civak bê kontrolkirin û têkeve bin xizmeta serweran.
Pêkanînên mijara gotinê ne, ciyê ku herî zêde dikeve meriyetê, mekanek pêkanînê pir tûj û dijwar jî zîndanin. Girtîxane, bendîxane(zîndan) ji van mekanin ku hêzên serwer û desthilatdar kes û komên dijber, serhildêr û muxalifên xwe tê de zevtdikin, dixin bin venêrînê û bê zardikin(bê ziman). Kesayetên tên girtin ji hêzên xwe, rêxistinê xwe, civaka xwe tên qutkirin. Rê û rêbazên cihêreng ve têxwestin îradeya vî kesî bişkînin. Bê bawer bibe, ji nirxên xwe, ramanên xwe û bîrdoziya xwe dûrbikeve. Nirxên moral û manewî pêdayîna redkirinê tê wateya ku ew tunekirin armanckirine. Nirxên jiyanek azad, wekhev, dadwer û civakî qutkirin, ji hemû pîrozahiyên mirovîn dûrxistin, ji bona vê yekê cî bi cî bikin jî, her cure qels û lewaziyên kesayetê bi giştî ajoyên jiyanî û işkence tê bikaranîn. Zîndan û mekanên bendkirina mirovên civakparêz, yên dixwazin hêz û xwezaya civaka exlaqî û polîtîk derxin holê, biparêzin, bidin zanîn, geşbikin, pêşbixin, êrîş û xeteriyên heyî, astengî û hêmanên dij- civakî, dercivakî eşkerdikin, dij radibin, xulase parêzvan, hişyarker, zanyar, hozan û rêberên civakê tê de têne dorpêçkirin, tecrîdkirin û bêbandorkirine. Di kesayeta van de giyanê azad, vîna serbixwe tunekirin armancê wan yê esas e.
Zîndan, baregehên zor û tunekirine, meskenê dîlgirtin, gefxwarin û rizandinê ne. Ciyên ku sahm, tirs û xof afirandinê û rehîngirtina pêşengên civaka azad e.
P. G: Di kîjan şert û mercan de berxwedanî derdikeve pêş?
Îsa B. Bi seranser dîroka mirovahiyê, yekalî neherikiye. Li ku û kengî çîn, tebeqe, serdestî, mulkiyet, mêjokî, serwerî, destserî, sînor, desthilatdarî û dewlet hebûye, di heman demê de berxwedaniyek piralî û pir rengî jî heye. Berxwedanî, ango mêjokî, koledarî redkirin, serwerî û desthilatdarî nepejirandin ji pergala serdestan qutbûn, li ser wî hîmî têkoşîna hest, ramanî, binesazî û pergalî bi şêwazên cihêwaz hatiye pêşxisitin.
Di wê babetê(konu) de têkoşînên bêhempa, şerên azadiyê hatine dayîn. Li hemberî pergala zor û derewkar, hîlekara nirxên hevparê yê mirovahiyê desteser dike, bêhempa, şerên azadiyê hatine dayîn, bê pîvan, ked û xwîn hatiye rijandin.
Nûnerên wicdana mirovahiyê ew qehreman û lehengên parazvanên nirxên civakê bilêvkirin, serpêhatiyên van derbirîn, têkoşîn, îrade, berhem û kesayeta van vegotin, armancên van pênasekirin karek ji rêzê nîne û nehêsane. Lê, em deyndarê wanin. Ji bîrkirina wan ji dîrokê qutbûne, wendakirina hişe, ji mrovbûna xwe xerîbketine, biyanîbûne û nezanîne.
Nefêmkirina wan nefêmkirina heqîqetê ye, ji nirxên civakbûyînê yên pîroz dûrketine, zuhabûne, dûrketine ji evînê ye û wendakirina jiyana azad e.
Dîrok bê wan nayê nivîsîn û nikarê bê vegotin. Bê wan cîhaneke bi watedar nayê avakirin. Ev berxwedanvan di nêv diyalektîka yekbûna zeman û mekan de nûnerê giyana azada dêrînin.
Xelekê herî resen ê zincîra dîrokê ne. Baskê eslîl, ava herî zelale ku can dide di nava rûbarê dîrokê de ye.
Di dîroka Kurdistanê de bi taybetî sedsala 20 an de zîndan ristek neyênî rabûne. Însan girtin, avêtina zîndanan, rizandin, radestbûn li ser sepandin, îrade şikenandin, ajankirin, itîrafkarî û xayîntî pêşxistin, wana li hemberî gel û civaka jê hatiye bikaranîn û dayîna şerkirin.
Piştî avakirina komara Tirkiyê, di çarçevê siyaseta imha û înkarê ya li ser Kurdan hatî meşandin de, qadek pêkanîna vê siyasetê jî zîndanin. Serhildan û berxwedanên gelê kurd ê ji 1925 an heta 1938 an dewamkirin, piştî ku pêşengên van hatin girtin, hatin tunekirin şûnde, polîtîkayên imha û înkarê, kurdîtî ji binîve ji holê rakirinê ketin dewrê. Nîşaneke herî piçûk, liv û tevgerek kurdîtiyê jibîrdixe, bûyer û diyardeyek ku derbarê kurdan de şik çêdike, gumanek nediyar jî dibû sedemê êrîş û girtin e. Kurdistan wergeriyabû goristaneke çandan û zîndaneke mezin. Netew dewleta Tirk hemû polîtîkayên faşist xistibûn warê pêkanînê. Rist û roleke mezin jî dabû zîndanan.
Pêşengên sosyalîst hatibûn qetilkirin. Yên ku mabûn jî bi rêya zîndanan dixwestin terbiyebikin. Yên weke Nazim Hîkmet, Hikmet Kivilcimlî, kurdên xwendevanê yên ku guman hebû kurdîtiyê bikin, fikir û meylek wisa yan jî xwedî potansiyelek wisa bûn, berê wan didane zîndanan, mînak Apê Mûsa Anter û hwd. Hejmarek zêde tevgerên sosyalîst, çepgir bi rêya zîndanan hatin fetisandin, di kesayeta qadroyên wan de hatin qedandin û bê bandorkirin. Heta ji wê jî wêdetir hinek qadro û endamên van rêxistinan veguherandin, teslîm girtin, berdane nava gel û kirin bela. Wana perçebûn çêkirin, mejiyê ciwanan tevlîhevkirin, şêlebûn, bê bawerî sextekarî, oportûnîzm pêşxistin. Dema ku rûyê wan ê rast derkete holê, eşkere bû ku hingê çûne nava refên kontirgêrîla, istixbarat û faşîzmê de bi cîbûn e. Mînak Doxû Perînçek.
P. G: Rolê girtîgehan di polîtîkayên dijmin de çiye?
Îsa B. Li perçên Kurdistanê yên din jî, zîndan heman rolê fonksiyonê radibûn. Li Rojhilatê Kurdistanê tesfiyekirina Hizba Demokrat, Komale û gelek rêxistinên dîtir rist û rola zîndanan gelekî pêşçave. Li Rojhilat zîndan weke ku bûne navendên bê bawerî û bê îradekirinê. Polîtîkayên dewleta Îranê, bi taybetî rê û rêbazên li zîndanan dimeşîne, hemû xisletên mirovên di kesayet de dikuje. Însan tîne rewşeke wisa êdî îxanetê, rûreşiyê normal dibîne. Kesayetên ku vêna qebûlnakin jî, fîzîkî ji holê radikin. Bêguman perçên dinê yên Kurdistanê Îraq û Sûriye zîndan bi fonksiyonek heman rengî radibûn.
Li Tirkiyê bikaranîna zîndanan, ji bo armancê tunekirina sînordarkirina tevgerên demokratîk û sosyalîst hatiye berdewamkirin. Sala 1970 yan bi wan polîtîkayan ve tevgera 1968 an ya şoreşgerî, di wê heyamê de tevgera Denîzan û Mahiran ya ku pêşengên wan (THKO, THKP-C, TKP-ML) li zîndana pêşengên wan hatin sêdaredan û tunekirin. Yên ku man jî hatin helandin, perçekirin û belavkirinê. Bi polîtîkayên zîndanan yên ku hatin sepandin ve tevlîheviyek û aloziyek ji hêlê ruhî, bîrdozî, rêxisitinî, çandî û hew, li ser bereya çepên Tirkiyê hat çêkirin. Heta roja me ya îro jî li ser xwe ve nehatine. Her weha nexweşî mîna ku di bedena wan de çandiye, nexweşî tim dewam dike, zêde dibe û belavdibe.
Dî dîroka tevgera me de bi zîndanê re rûbirû mayîn, dikare bêgotin li Enqerê piştî çalakiya ji bo şermezarkirina kuştina Mahîr Çayan û hevalên wî, çend mehan bi girtina Rêber APO destpêdike. Lê belê êrîşên berfereh yên tunekirin û girtine di pêvajoya ku tevgera azadiyê berê xwe da Kurdistanê û destpêkirin. Sala 1977 an şehadeta heval Hakî Karar şûnde de, biryara partîbûnê, têkoşîn bilindikirinê û geşkirina tevgera şoreşê tê girtin. Her weha gelek waran de têkoşîna partî tê meşandin. Di sala 1979 an de dewleta Tirk (artêş) biryar dide ku di serî de PKK ê, tevayî hêzên çepgir, demokrat û şoreşger ji bo careke dîtir li ser xwe ve neyên biperçiqînin û serkûtbikin. Li hêlekê rewşa awarte tê meşandin. Di heman demê de ji her alî ve pêvajoya girtinê destpêdike. Tevgera Rizgariya Netewî ya ku di bin pêşengiya PKK ê de girseyî û gelêrî dibe, hêzên dagirker ditirsîne. Ji ber hindê amadekariya derbeyeke leşkerî tê kirin.
Di sala 1979 an de li Elezîzê zehf girtin pêktên. Bi van girtinan re, di dîroka PKK ê de, pêvajoya zîndanê destpêdike. Bi girtina Şahîn Donmez û encama itîrafên wî girtinên komî destpêdikin. Şahîn dikeve nava îxanetê, bê ku berxwebide her tiştê ku dizane itîrafdike. Di wê pêvajoyê de bi temamî îxanet li tevgerê dike armanc. Ciyê Rêber APO lê dimîne têzanîn. Bi girtina Rêbertiyê re têxwestin ku tevger bi yekcar bê tunekirin. Lê belê xwegihandina Rêbertiyê çênabe. Rêber APO derdikeve derveyî sînor. Her weha jî girtin tenê bi Elezîzê ve sînor dimîne.
Pêvajoya zîndanan, bi Elezîzê ve destpêdike, roj bi roj girtin zêde dibin, her wisa bi rastiya zîndanan re rûbirû mayîn destpêdike. Di sala 1979 an de polîtîkayên êrîşker li ser qadro û sempatîzanên PKK ê tên rêvebirin. Di encamê de provukasyonekê de şehadetek û hinek birîndarbûn çêdibin. Hewldanên komkujiya qadroyên PKK ê destpêdike. Di heman salê de nêzîkabûnekî nû dikeve dewrê. Stratejî, plan û polîtîkayên nû tên pêşxistin. Rewşa zîndanên Kurdistanê û yên Tirkiyê ji hev cuda dibe. Ji bona zîndanên Kurdistanê plansaziyeke nû tê pêşxistin. Ji bo girtiyên PKK ê zîndana Amedê tê amadekirin. Her tişt ji nûve tê sazkirin. Rêveberî û qadroyên taybet yên di navendên NATO yê de hatine perwerdekirin, têne wezîfedar kirin. Di zîndana Amedê de armanc tevayî ewe ku endam û şervanên PKK ê li vê navendê kombikin û bêbandor bikin. Ango tesfiyekirina tevgerê ye. Ev tesfiye ji aliyê fêzîk û hişmendî ve tunekirine. Di kesayeta endamên pêşeng de qedîne û xistinê bide ferzkirin, paşê jî vê rewşê û vî ruhî di nêv tevayî sempatîzan û alîgirên wê de belavkirin, tê hedefkirin. Gava ku ruhê berxwedaniyê hat şikandin, bawerî hat lewazkirin, dilsoziya nirxên şoreşgerî û dozdarî hate tunekirin û hêza moral, manewî û bîrdozî ji holê hat rakirin, ji xwe wek fîzîkî, biyolojîk mayîn an jî neman tu wateya xwe tune ye. Mirina herî xirab, kambax, kirêt û rûreş mirina bîrdozî û siyasiye. Li zîndana Amedê bi êrîşekî hovane, işkenceyeke kûr hate pêşxistin. Pergaleke işkencê ya ku mirov diqedîne, tunedike, ji mirovahiyê dûrdixe tê pêkanîn. Di zîndanan de dixwestin tevgerên şoreşger di kesayeta PKK ê de biqedînin. Li ser gel bi tevayî çewsandinê ve, bi dexteke giran ve, ji bo çi taqet û hêza wê ya xweragiriye û berxwedanê nemîne hewildan hatin dayîn.
Cûnta 12 ê Îlonê piştî ku derbe kir, dest danî ser rêveberiya dewletê, heta berbi dawiya sala 1980 an zîndan tejîkirin. Esas pêvajoya işkenca giran di destpêka serê sala 1981 an de destpêdike. Li dijî zextên dijmin berxwedan jî pêktê. Qadro û şervanên PKK ê çalakiya rojiya mirinê pêşdixin. Ev berxwedan çil û pênc rojan dajo. Lê ezmûnek û tecrûbeyek hevalan ya rojiya birçîbûnê nîne. Rojiya mirinê wê çawa bê girtin nayê zanîn. Ji ber wê çendê ew berxwedanî bi serkeftî encam nabe. Dev ji çalakiya birçîtiyê tê berdan. Dijmin ji vê yekê sûd werdigire, dext û işkencê li ser hevalan zêdedike.
P. G:Armanca dijmin ji işkenceya bi rêbazên hovane çi bû?
Îsa B. Dijmin di vir de tiştek ku newergerabe işkencê namîn e. Bi şev û roj, her cî û her pêdivî dibe sedemê işkencê. Zordarî û sîtemkariyeke demdirêj tê rêxistin kirin û meşandin. Her cureyên zextên fîzîkî bi rêbazên herî hov û kirêt ve tên kirin. Bi tenê ev jî bes nayê dîtin, ji wê wêdetir ji bo mirov rastiya xwe înkarbike, ji mirovahiyê derkeve, dev ji baweriyên xwe berde, ji partiyê qutbibin û ji nirxan bên dûrxistin rêbazek ku neyê bikaranîn, namîne. Îxanet tê sepandin, têxwestin herkes îxanet bike, bibe itîrafkar û nirxên gelê xwe lanetbike. Ji bona vê yekê dext, xistina hucreyan, însan li hemberî hevdû xistin, zanyarî û agahiyên derew belavkirin, tirs û xof pêşxistin, tê kirin. Armanc mirov xistine. Her weha PKK ê di zîndanê de binxistin tê armanckirin. Şervanekî PKK ê carekê di zîndanê de binxistin tê wateya ku li derve jî êdî nikare tiştekî bike. Girîngiya helwesta zîndanê di vir de ye. Bi vî awayî têxwestin ku ruh, nasname û berxwedana gelê Kurd ji holê rabe, hêvî bên tefandin û îxanet bikeve dewrê. Xayîn û itîrafkarên mîna Şahîn Donmez û Yilidirim Merkîk di bin navê (Genc Kemalîstler) de tên rêxistinkirin. Ew jî beşdarî êrîş û işkencan dibin. Ji bona ku herkes bikeve rewşa wan de tiştekî ku neyê kirine, namîne. Di zîndanê de tevayî qadro û şervanên dixwazin têxin rewşeke dijber. Bi vî awayî Rêbertiyê û qadroyên PKK ê yên ku ji derve mane li ber çavên gel prestîja wan, itîbar û rêzdariya wan bixin, îrade û hêviyên mayî bişkînin. Li ser vî esasî her cure rêbazên şerê derûnî dihatin pêkanînê. Dijmin hêdî-hêdî digihîşte armancên xwe. Di hinek kesan de tirs û xof da çêkirin. Meyleke radestbûnê û itîrafkariyê pêşdiket. Hinek kes qutdibin. Di wê rewşa xeter de hevalê Mezlûm Doxan di 21 ê Adara 1982 an de çalakiya xwe pêktîne û li pêşiya wendakirin, imha û tunebûnê digire. Berxwedan û çalakiya hevalê Mezlûm helwesteke milîtantiya demê ye û sekneke dîrokî ye. Bi çalakiya xwe peyama ku pêwîste, dide herkesî. Bersivek di cî de dide dijmin. Wateya wê çalakiyê eve; şûna ku ji partiyê, bîrdoziya wê, nirxên netewî û çandî bên berdan, bi vî şêweyî dawî li jiyana xwe anîn, jiyaneke bê rûmet û bê nasname nepejirandin e. Li hemberî ferzkirina dijmin ya radestbûnê berxwedanê ferzdike.
P.G: Li hemberî vê radestbûnê qadro bi kîjan helwestan dest bi têkoşînê dikin?
Îsa B. Ji wê çalakiya hevalê Mezlûm pêvajo berevajî dizîvire. Di 17 ê Gulana 1982 an de çalakiya çaran pêktê. Dema ku tê bihîstin hevalê Mezlûm xwe şewitandiye û şehîd ketiye, hevalê Ferhat Kurtay û çend hevalên dîtir jî vê yekê mîna rêbaz dinirxînin û xwe bi rêxistin dikin. Hevalê Ferhad, Mehmûd, Eşref û Nemcî di salvegera şehadeta hevalê Hakî Karar de, agir berdidin bedena xwe û xwe dişewitînin. Ji kesên ku dixwazin agir bitefînin re dibêjin “ agir netefînin, gur bikin.” Bi îradeyeke di asta jor de, bi biryareke bilind çalakî pêktê û çar heval şehîd dikevin. Wê şûnde li dadgehê hevalê Xeyrî Dûrmûş di 14 Tîrmeha 1982 an de biryara ketina rojiya mirinê eşkeredike. Bi taybetî piştî şehadeta hevalê Mezlûm, heval di navbera xwe de nîqaşdikin, dixwazin çalakiyeke di cî de, berketî û yekgirtî pêşbixînin. Ji bona vê yekê li fersendekê digerin. Dijmin naxwaze fersend bide, dixwaze asteng bike. Heval Xeyrî li dadgehê firsendekê dibîne û bi zehmetî mafê axaftinê digire û biryara çalakiyê eşkeredike. Ev xwesteka hevalê Kemal Pîr jî bû. Dixwest ku hevalê Xeyrî bîryarê îlanbike, ji ber ku di neserkeftina çalakiya berê de xwe berpirsyar didît(çalakiya sala 1981 ê). Hevalê Xeyrî di axaftinên xwe yên dadgehê de, ferzkirinên li ser wan, pêkanînên heyî tîne ziman û rojiya mirinê îlandike. Piştî wî hevalê Kemal Pîr daxive û tevlîbûna xwe diyardike. Hinek hevalên din jî beşdardibin. Gava ku vedigerin zîndanê, biryar tê bihîstin û deng vedide. Gelek heval beşdarî çalakiyê dibin. Her weha di Tîrmeha 1982 an de li zîndana Amedê berxwedaneke mirovahiyê ya mezin destpê dike.
Di encam de piştî du mehan şehadet pêktên. Destpêkê hevalê Kemal Pîr digihîje şehadetê. Paşê hevalê Mehmed Xeyrî Dûrmûş, Akif Yilmaz û Alî Çîçek şehîd dikevin. Dema ku şehadet çêdibin, tirs û xofa dijmin zêde dibe. Dijmin xwestekên hevalan qebûl dike. Li ser vî esasî dawî li çalakiyê tînîn. Ji xwe beriya ku heval Xeyrî û Kemal Pîr şehît bikevin biryareke bi wî rengî girtibûn. Gotibûn “pêwîste zêde mirin pêkneyên” lê ev jî gotibûn, “heya ku mirin çênebin jî serkeftin nayê bidestxistin”. Dixwazin pêvajo baş bê nirxandin. Hevalên sax dimînin jî wisa dinirxînin û çalakiya xwe bi dawî dikin. Her weha çalakiya berxwedana mezin ya rojiya mirinê, ku weke çalakiya berxwedana 14 ê Tîrmehê tê binavkirin bi serkeftinê encam dibe.
Berxwedana zîndanê li wê û şûnde jî hebû. Herdem seknek û berxwedanek hebû. Ji sala 1999 an û vir ve pergala Îmralî dereket holê û berxwedan derbasî asteke nûbû. Ji xwe em vê yekê rojane û herdem jiyandikin û dinirxînin.
Gava ku berxwedana zîndana tê gotin, berxwedana di sala 1982 an de tê bîra mirov. Di rewşeke êrîşên hov û dijwar, faşîzmeke reş û astê harbûnê de, ku her dever kiribû tarîstan, berxwedana zîndana Amedê weke findekê, fena şewlekê ronî da. Ev têkoşîneke mezin ya mirovahiyê, şerekî îrade, bawerî û bîrdoziyê bû. Di kesayeta Kemalan, Xeyriyan, Ferhadan û Mezlûman de mirovayî serkeft. Gelê Kurd serfiraz bû, PKK ê bi hêz bû, faşîzm, mêtîngerî û paşverûtî binkeft. Pergala imha û înkara li ser Kurdistanê hatibû sepandin, derbeke mezin xwar. Di wê pergalê de qelşek vebû. Ji bo çûyîna ber bi jiyana azad ve rêyek ronî û gelek têkûz çêbû. Wan hevalan ji bo jiyana azad mirin dane berçav û mirin hesan kirin. Bûn wateya jiyanê, bûn pîvan û wêneya rasteqîniyê. Hevaltî, bawerî, idîa, îrade, dilsozî çiye, wan pekrewanan fêrî me kirin. Xeta berxwedana PKK ê, pîvanê wê danîn. PKK ê, Rêbertî û hevaltî parastin.
PKKê ya ku di van şert û mercan de kariye serbikeve, êdî ispat bû ku dikare li her derê têbikoşe û serkeve. Berxwedana zîndanê, berxwedana beriya 1980 î veguhast pêngava 15 Tebaxa 1984 an, di navberê de bû pir. Berxwedana zîndanê, xeta me ya çalakiyê, ruhê dilsoziyê, xêza cangoriyê û fedayîtiyê, şêwazê milîtantiyê afirand. Pîvanên partîbûnê zelalkirin. Bandora wê ji her aliyê de gelekî mezin bû.
Biryarbûna berxwedana 14 ê Tîrmehê encax bi serkeftinên mezin ve dikare bê bersivkirin. Di dîroka mirovahiyê de hinek serdem, hinek kêlî û hinek çalakî hene ku mora xwe li dîrokê xistine. Hinek kesayetên di wan heyamên dîrokê de diyarker hene. Bê wan kesan dîrok nayê bilêvkirin. Sala 1982 an û berxwedana zîndana Amedê bi xisletên xwe ve yek ji xelekên dîrokê ya wisa ye.
Erka meya yekemîn, divê em wê heqîqetê bigirin, dawervînin. Hêza me ya herî mezin rastiya pekrewanên meye.
- Ayrıntılar
Piştî şerê cîhanê yê yekemîn İngîlîzan ji ber çavkaniyên petrolê dixwestin Musil û Kerkûkê ji derveyî herêma Mîsaqî Mîllî yê Tirk bigrin. Komara Tirkiyê ya di bin serokatiya Mistefa Kemal de nû hatibû damezrandin jî, nedixwest dev ji van herêmên ku Osmaniyan serwerî dikir berde. Kurd û Tirk dixwazin pêwîstiya Mîsaqî Mîllî çibe ew pêk were. Di van rewşan de lîstoka İngîlîz ya tê zanîn kete dewrê. Ji bo bi kevirekî du çûkan bikuje dek û dolaban amade dike. Ji Kurdên nêzikê xwe re soz dide ku ewê alîkarê wan bibe û bi vê awayî wan hêvîdar dike. Hêzên sexte dibêjin: ger hûn serhildan bikin ezê alîkarî bidim we. Dema serhildan jî despêdike bi hukumeta Kemalîst re lihevdike. Bi vî awayî perçebûna herî kûr a çarenûsa Kurd û Kudistanê pêktîne. İraq dibe para İngîlîzan. Di dema herî zor de Tirkiya Kemalîst nêzîkî xwe kiriye. Komar ajotiye ser Kurdan û bi vê awayî xistiye nava xefika herî taluke de. Ango careke din bi polîtîkaya “perçe bike û bimeşîne” an jî ya “seg berdana segê”. Carekedin lîstoka “kivroşk bireve tajî bigir” bi serkeftî lîstîye.”
Serhildana gelê Kurd ya dibin pêşengiya Sêx Seîd, di van hol û mercan de despêdike û cehekî xwe yê giring di dîroka gelê Kurd de digre. Amedekariyên vê serhildanê hêj di despêka salên 1920’an de despêkiribûn. Xebatên rêxistinên Kurdan di Bihara 1923’yan de di nava rêxistina bi navê “Qomîteye Îstîqlala Kurdistan” de hatibû komkirin. Vê rêxistinê xebatên xwe yên ji bo serhildanê pir veşartî dimeşandin.
Serokê qomîteyê Xalid Begê Cibranî bû. Xalid Begê Cibranî, di Mektebên Eşîran de xwendibû û piştre jî dinava Alayên Hemîdiyê de weke fermandar cih girtibû. Xalid Begê Cibranî, di nava demekê kurt de bi Hacî Mûsa Begê serokê eşîra Mûtkiya, bi serokê eşîra Hesenan Xalid Begê Hesenanî û bi serokeşîrên cûda re jî peywendî sazkiribûn. Vê komîtê di nava artêşê de jî xwe bi rêxistin kir û hinek fermandarên Kurd yên di nava artêşa Tirkan de kardikirin, kişandin aliyê xwe. Di nava van femandaran de yên ji Iraqê jî hebûn. Bi rêya van kesan bi Bexda û Helebê re jî peywendî hatin çêkirin.
Komîta Azadiya Kurdistan, da kû kesayet, axa û Şêxên welatparêz bikşîne nava xwe xebat da meşandin. Di vê navê de Sêx Seîd, bi heskirin û rêzdariya xwe ya di nava gel de bal dikişand. Yek ji rêveberê qomîtê Yûsûf Ziya, di dawiya havîna 1923’yan de ji bo bi Sêx Seîd re hevdîtinekê pêkbîne diçe Xinisê. Di vê hevdîtinê de Sêx Seîd di hemû alide desteka xwe ya ji bo tevgera Kurd û serhildanê dide diyarkirin.
Demek şûnde Yûsûf Ziya bihara 1924’ê li Erzirûmê bi Xalid Begê Cibranî re hevdîtinekê pêktîne. Di vê hevdîtinê de biryara sazkirina peywendiyên bi Şêx Mehmûdê Berzencî û Simkoyê Şikakî re tê standin. Dîsa li gorî encamên vê hevdîtinê, wê bi rêya Kurdên Sûrye peyamek ji bo Koma Netewan bihatiba şandin da kû arîkarî ji bo Kurdan bihatibakirin. Piştî vê hevdîtinê Yûsûf Ziya navçeyên li derdorê Mûş, Çewlîk û Amedê ziyaret dike û xebatên xwe yên ji bo despêkirina serhildanekê li dijî dagirkeriya Tirk ji bo wan bide ragihandin.
Ev xebat û tevgerên pêşengên Kurd bala rêveberê Tirk dikişîne li ser xwe. Li ser fermana Mistefa Kemal cotmeha 1924’ê Yûsûf Ziya û di Kanûna heman salê de jî, Xalid Begê Cibranî hatin girtin û ji bo darezandinê şandin Bidlîsê. Piştî vê bûyerê ji rêveberiya qomîtê Hacî Mûsa Beg jî hat girtin û ji bo girtina xebatkarên din jî ferman hat derxistin.
Dema ev rêveberên Kurd têne girtin, hêj serhildanê despênekirî, tevger bê serî dimîne. Li ser vê çendê bi pêşniyara Xalid Begê Cibranî, Sêx Seîd ji bo serokatiya Qomîteya Îstîqlala Kurdistan tê hilbijartin.
Bi hilbijartina Sêx Seîd re, qomîte biryara serhildanekê giştî û rizgarkirina girtiya ji zindanên Tirka distîne. Hêj Xalid Begê Cibranî nehatî girtin, kurê Sêx Seîd yê binavê Elî Riza ji bo rêxistinkirina serhildanê çûyibû Helebê. Kongreya kû li Helebê kombûyî de, kesayetiyên Kurd yên ji Tirkiye, Sûrye û Iraqê beşdar bibûn. Di kongrê de rewşa Bakûrê Kurdistanê bi giştî hatibû destgirtin. Di kongrê de weke dîroka despêkirina serhildanê jî 21’ê Adarê (roja Newrozê) hatibû destnîşankirin.
Sêx Seîd hewildanên xwe yên ji bo tevlî serhildanê kirina hêjmarekê mezin axa û begên Kurd zêde û fireh kir. Bi vê armancê bi Kurdên Elewî yên li herêma Dêrsimê re jî peywendî pêkanîbûn. Ev hevdîtinên kû bi Seyîd Riza û serokeşîrên Kurd re hatîn pêkanîn kû rewşenbîrên weke Elî Şêr û Dr. Nûrî Dêrsimî jî beşdar bibûn, encamekê erênî dernaxe holê. Di vê de nakokiyên meshebî yên di nava Kurdan de û xirabiyên Kurdên Sunî yên di pêvajoya Alayên Hemîdiyê de çêbûyîn, bandora xwe dabû nîşakirin. Kurdên herêma Dêrsimê soza ji paşve lênexistina serhildanê dabûn. Lê destekekê zêde ji serhildanê re çênekiribûn.
Despêkirina Serhildanê
Coş û xurûşa amedekariyên serhildanekê berfireh, di nava navçe û bajarên Kurdan de her kû diçû zêde dibû. Sêx Seîd hêja jî ger û seredanên xwe didomandin. Li hemû gund û bajaran bi awayekê keyfxweş û bi rêzdarî dihat pêşwazîkirin. Bi sedan şervanên Kurd beşdarî hêzên wî dibûn. Sêx Seîd dawiya çileya 1925’ê de bi arîkarên xwe ve navçeyên Dêrahênê, Lice û Hanî ziyaret dike.
Şêx Seîd 5’ê Sibatê bi komek serokeşîr û bi sedan leşkerên xwe ve hat gundê Pîrana serbi navçeya Erxeni yê. Li vê derê li mala birayê xwe Şêx Evdirehîm bicihbû.
Di meşandina van amedekariyên serhildanê de, dewleta Tirki jî li gorî xwe tedbîrên xwe yên ewlekariy girtibûn. Ji destpêka amedekariyên serhildanê heya wê demê, bi arîkariya ajanekê binavê Qasimê Cibranî dewleta Tirk rojane agahî digirtin. Qasim ji fermandarekê Alayên Hemîdiyê bû û hevlingê Sêx Seîde.
Hêj amedekarî temam nebûyîn, mudaxeleyê amedekariya hat kirin. Bi vê armancê komekê leşkerên Tirk heman şevê çûn mala birayê Şêx Seîd kû Şêx Seîd bi xwe jî li wê derê bû. Fermandarê leşkeran deh kesên Kurd kû li wî gundî bûn, ji wan xwestin. Lê Şêx Seîd ev daxwaza leşkerên Tirk red kir. Li ser vê çendê, di navbera wan de şer derket. Leşkerek hat kuştin yên din jî dîl hatin girtin. Ev bûyera kû 8’ê Sibata 1925’ê despêkirî derbe li pilana serhildanê dide.
Birayê Şêx Seîd, Şêx Tahir dema vê bûyera li Pîranê qewimiyî dibihîse, di 10’ê Sibatê de li gundê Serdî, li ser postexaneya Lîceyê de digre û dest datîne li ser tiştên heyî. Bi 200 leşkerên Kurd ve 11’ê Sibatê tê cem Şêx Seîd û belge û pereyên bi destxistî radest dike. Ev bûyerên qewimiyîn, dibûn despêka serhildanekê bê wext û nû li dijî dagirkerên Tirk.
Hêjmara serhildêrên Kurd yên dibin pêşengtiya Şêx Seîd de, hêj despêkê gihiştibû 10.000 kesî. Serhildêrên Kurd 14’ê Sibatê bajarê Gêncê dagir kirin. Parêzger û karbidestên Tirk dîl hatin girtin. Li şûna parêzgerên Tirk yekê Kurd bi cih kir. Bi îmzeya Şêx Seîd yasayekê awerte hat derxistin. Li gorî vê yasayê bajarê Gêncê weke paytexta demî ya Kurdistanê hat îlankirin. Serhildêra bi vê re biryarek jî weşandin. Rakirina bacên giran kû girseyên gel pir pê diêşiyan hat îlankirin. Serhildan di demekê kurt de li herêmekê berfireh belavbibû. 14 bajarên Kurdistanê ketibûn dibin pêla serhildanê de. Di herêmê de hêjmara gelê Kurd pir zêde bû. Li gel Kurda civakên Ereb, Ermenî, Çerkez û yên din jî piranî tevlî serhildanên dibûn.
Pêşketina Serhildanê
Serhildana Şêx Seîd ew qas bi lez pêşketibû kû dewleta Tirk matmayî hêlabû. Tevayê tedbîrên ewlekariyê vale derketibûn. Di Sibata 1925’ê de piraniya Kurdistanîyan coşekê bilind ya azadiyê jiyan dikir. Serokeşîrê Eşîra Hesenan Xalid Beg di cih de bajarê Mûşê zeftkir. Hesen Begê ji eşîra Cibraniya Xinûs, Şêx Evdûla jî Warto bi destxistin. Piştî şerekê sivik Kîxi û Egil, Hênê, Lice, Pîran û Çepeqçûr hatibûn bidestxistin. Birayê Şex Seîd, Şêx Evdirehîm Maden bidestxist. Şêx Eyûb Çermûk dagirkir û hêzên xwe tevlî yên Şêx Evdirehîm kir. Bi hevre çûn li ser Erxeniyê. Herêmên Sîlwan, Bêşêrî ji Tirkan hatin standin. Piştî wê Melezgîrt û Bûlaniq hatin dagirkirin. Serhildan berbi Meletî ve fireh bû. Pûtûrge hat bidestxistin.
28’ê Sibatê Şêx Seîd baregeha xwe ya leşkerî kişand Palûyê. Di vî demî de qasî 20.000 leşkerên Şêx Seîd amede bûn. Rewşa şer ji vê baregehê dihat şopandin. Meş û serkeftina leşkerên Kurd xwezayî çêdibû. Girseyên Kurd bi hêviya rizgarbûna ji dagirkerên Tirk bi hemû derfetên xwe tevlî serhildanê dibin. Her cihê kû rizgar dibû, kom bi kom û bi coş tevlî hêzên Şêx Seîd dibûn. Ev meşên mijara gotinê ne bi awayekê sazûman pêkdihatin. Piranî hêzên girêdayî axa û Şêxên Kurd bûn. Bi vê bûneyê her carê tevger û hewildanên dihatin hêvîkirin, pêknedihatin.
Piştî bajar û navçeyên li derdorê Amedê hatin dagirkirin, Şêx Seîd berê hêzê Kurd da Amedê. Amed ji aliyê leşkerên Tirk ve gelekê baş dihat parastin. Piştî şkandina berxwedana vî bajarê pîroz, wê serxwebûna Kurdistanê bihatiba îlankirin.
Şêx Seîd ji bo bajarê Amedê bê şer radestî hêzên Kurd bêkirin, peyamekê ji bo fermandarên bajêr yên Tirk dişîne. Ji ber kû ev peyam ji aliyê hêzên Tirk ve nehat pejirandin, Şêx Seîd di despêka meha Adarê de biryara êrîşa li ser Amedê stand. Li ser vê biryarê hêzên Kurd êrişê Amedê kirin. Hêzên Tirk bi çekên giran hemû rêyên ketina bajêr girtibûn. Di destê leşkerên Kurd de mawzer, çifte û di destê hinekan de jî kopal hebûn. Êrîşa kû di 11’ê Adarê de bi Deryê Mêrdînê re çêbûyî, rastî berxwedana hêzên Tirk hat. Di vî şerî de hêjmarekê zêde Kurd hatin kuştin. Yên din jî paşde vegeriyabûn. Destneketina bajarê Amedê bibû sedemê şkestina bawerî û gêwilê leşkerên Kurd. Ji ber vê sedemê Şêx Seîd fermana paş ve zivirînê dabû. Vê şkestinê bandora xwe li ser pêvajoyên din jî çêdikir. Ji vir pêde rewşa serhildanê her roja wêdetir xirabtir dibû.
Paşketin û Têkçûna Serhildanê
Piştî vê şkestinê leşkerên Tirk yên ji piraniya bajarên Kurdistan û Tirkiye hatîn komkirin, dibin fermandariya Îsmet Înonû de ji dû milan ve hêzên Kurd dorpêçkirin. Di milê bakûr de 40.000 di milê başûr de jî 30.000 leşker komkiribûn. Şêx Seîd di van mercan de hemû hewildanên xwe ji bo sazkirina peywendiyê di navbera rayedarên Kurd de û ji bo başkirina rewşa derketî holê bikar tîne. Lê tevayê xebatên heyîn nekarîn hêzên Kurdan li ser hev ve bînin.
Di vê navê de leşkerên Tirk yên berbi Amedê ve dimeşiyan, hêzên Kurda berbi geliyên Hênê ve dehf didan. Hêzên Şêx Evdirehîm yên li Erxeniyê derbe xwarîn jî, tevlî hêzên Şêx Seîd bûn. Hêzên serhildêr berbi Dêrahênê ve paşve kişiyan. Ji vir jî belavê gelek beşa bûn û di daristanên herêmê de xwe bi cihkirin. Şêx Seîd li gel serokeşîr û Şêxên serhildêr ji Dêrahênê derket. Roja 27’ê Adarê çû Çepeqçûrê. Li vê derê li benda hêzên din yên Kurd man.
Alozî û talanên li Elezîz û cihên din çêbûyîn, di navbera rêveberên Kurd de dibû sedemê nêrînên cûda. Di heman demê de hinek serokeşîrên herêma Elezîzê xwe dabûn aliyê hêzên Tirk. Ev û hinek hêzên din yên hatîn xapandin, paşve li hêzên Şêx Şerîf dabûn. Di encam de 1’ê Nîsana 1925’ê hêzên Kurd berbi Paloyê ve paşve kişiyan. Hêzên Tirk 6’ê Nîsanê ketin Çepeqçûrê. Şêx Seîd li ser vê çendê bi 300 leşkeran ve berbi bajarê Solxanê ketin rê.
Xalid Begê Hesenanî, Elî Riza û birayên Xalid Begê Cibranî êrişek li ser Xinûsê pêkanîn. Lê di vê êrişê de serneketin. Li ser vê bûyerê berbi Îranê ve ketin rê. Di rê de rastî êrişa Eşîra Heyderan hatin. Xalid Begê Hesenanî û yên pêre, derbazî Îranê bûn. Di axa Îranê de vê carê rastî êrişa Îraniyan hatin. Di vî şerî de kurek yê Xalid Beg, yek yê Şêx Seîd û hinek din şehîd ketin. Xalid Beg û yên din çûn cem Simkoyê Şikakî.
Rêveberiya Enqere ji bo bi destxistina rêveberên serhildanê û têkbirina serhildanê serî li hemû rêya didan. Eşîrên tevlî şoreşê bûyîn bi pere, cezakirin û xapandinên din dikişandin aliyê xwe. Li milekê din di derbarê Şêx Seîd de nûçeyên derew yên weke “zelamê Inglîzaye” dida belavkirin. Bi vî awayî piraniya eşîran xwe ji rexê şoreşê dabûn aliyekê.
Hêzên Franse yên li Sûrye jî di vî şerî de arîkariya Tirka kirin. Leşkerên Tirk bi destûra fermandarên Fransiz bi xaka Sûrye re derbaz bûn û li paş serhildêran zivirîbûn. Bi vî awayî ew dabûn tengazkirin.
Di nava meha Nîsanê de, hêzên sereke yên serhildanê, di geliyên Gêncê de hatin dorpêçkirin û li wir derbekê giran xwarin. Rêveberên serhildanê bi xiyaneta Qasimê Cibranî li ser Pira Evdirehman ya li ser Çemê Mûrad’ê ketin destê leşkerên Tirk. Bi vî awayî Şêx Seîd, Şêx Evdila, Şêx Elî, Şêx Xalip, Reşîd Axa, Mihemed Axa, Teymûr Axa û 26 serhildêrên din ketin destê hêzên Tirk. Komên serhildêr yên bê pêşeng mayîn di Çiyayê Şerefdînê de xwe bi cihkirin. Ev koma serhildêra jî li vê derê hatin dorpêçkirin û belav bûn.
Rayedarên Tirk piştî kû serhildan têkbirin, li dijî rêveber û rewşenbîrên Kurd dest bi girtinên giştî kirin. 13’ê Nîsana 1925’ê rêveberê Cemiyeta Îstîqlala Kurdistanê Seyîd Ebdûlqadir, kurê wî Seyî Mihemed û çend kesên din girtin. 27’ê Gulana 1925’ê Seyîd Ebdûlqadir, kurê wî, Kemal Fewzî û hinek kesên din ji ber kû beşdarî sehildanê bûne hatin dardekirin. Li ber sêdarê jî Seyîd Ebdûlqadir û hevalên xwe bi dirûşmên “Bijî Azadiya Kurdistan, bijî Gelê Kurd û wkd...” diçûn ser dilovaniya xwe.
Di Gulana 1925’ê de li dijî Şêx Seîd û hevalên wî darezandinekê kû mehekê ajotî destpêkir. Dadgehên Îstîqlal yên Amedê, 29’ê Hezîranê di serîde Şêx Seîd li dijî 47 kesan cezayê dardekirinê birî. Cezayê dardekirinê roja paştir hat pêkanîn.
Serokê serhildanê Şêx Seîd li ber sêdarê wiha digot: “Jiyana min ya xwezayî bi dawî dibe. Me jiyana xwe qurbana jiyan gelê xwe kir. Ez ji vê tû caran ne poşmanim. Ji ber kû li hember dijminên me wê neviyên me ji xwe şerm nekin, ez gelekê bextewerim.”
Piştî serhildanê, dewleta Tirk dest bi girtina Kurda kir. Bi hezaran Kurd hatin kuştin. Bi deh hezaran hatin sergomkirin. Piraniya gundên li herêma serhildanê hatin şewitandin û heyînên wan hatin talankirin.
Bi têkçûna serhildanê re kiryarên dewleta Tirk yên di herêmê de pêkhatîn, nivîskarê Rojavayî Armstrong bi vî awayî dinivîsand: “Kurdistan bi agir û Singoyan hat xirakirin. Zelam bi êşkenceyên giran re derbazbûn û hatin kuştin. Gund hatin şewitandin, zevî dan ber agir. Jin û zarok hatin revandin û kuştin. Tirka dema Kurd dikuştin, di hêla têhnîbûna xwînê de û di xedariyê de ji bab û kalên xwe yên dema Sirp, Yewnan û Ermenî qetil dikirin, qet şûnde neman. Ji her temenî Kurd bi biryarên lezgînî yên dadgehên leşkerî dihatin dardekirin. Diçûn sergomê û dihatin zindankirin”.
- Ayrıntılar
Em weke Tevgera PKK
Rêxistinkirina gerîla ya ji 1980 û şûn ve, ji 1983 û şûn ve jî bi gavên pratîk pêşxistina wê de, amadekirin û pêkanîna tevgera şoreşgerî ya 15’ê Tebaxa 1984’an û di berdewam kirina wê de li herî pêş xeta mîlîtan û fermandar Rêheval Egîd nûneriya wê kir. Ji lewra xeta gerîla afirand. Heyameke nû derxist holê. Ev heyam ku dema gerîla bûyinê, di tekoşîna gerîla de tekoşîna partîbûyinê, Rêber Apo ji bo vê got: Di rizgariya netewî de partîbûyin. Ji lewra hemû pîvan û taybetmendiya gerîla kesayeta Egît diyar kir. Gerîla jî çawa ku partî ji bo bîranîna Heqî Qarer hate rêxistin kirin, gerîla jî ji bo bîranîna Mahsûm Korkmaz hate rêxistin kirin. Rêber Apo di kongreya 3. de damezrandin û meşandina artêşa gerîla weke rêxistinkirina bîranîna Mahsûn Korkmaz bi nav kir û hate rêxistin kirin û heta roja me bu saziyeke bingehîn, rêxistineke bingehîn a tekoşîna berxwedanê dimeşîne. Veguherî artêşeke gerîla. Hemû pîvan û taybetmendiyê xeta tekoşînê ya vê artêşê kesayat a Mahsûn Korkmaz nûnerî jê re kir. Afirandina heyameke wusa, pîvan û taybetmendî dana wê, di asta yekemîn de pêşengî jê re dikir. Di şoreşa me ya berxwedanê, di şoreşa me ya azadiyê de cihê wî, rola wî ev e. Dayina taybetmendî û pîvanê ya ji bo pêvajoya berxwedaneke bi vî rengî, ji ber fermandarekî pêşeng bû.
Di vê mijarê de nîqaş û nîrxandinên girîng hate kirin. Herî zêde jî Rêber Apo kir. Pişt re jî tevgera gerîla, li dibistanê gerîla de van nîqaşên bingehîn têne kirin. Çima dike? Xeta fermandar a gerîla çiye, nûneriya fermandar û şervan bi pîvanê xwe çawa ye, ji bo van eşkere bike. Ji lewra li gorî vê xetê gerîla pêşxistin, hemû hêzê gerîla li gorî pêwistiyê vê xetê perwerdekirin û rêxistin kirinê ev tê kirin. Ji aliyê din ji xwe hin nêzîkatiyên şaş ê li ser vê xetê tê ferzkirin hene. Bê îddîa, bê vîn, paş de dixîne, pasîfîze dike, bi van nêzîkatiyan çetetiyê dike, ji xetê qut dike, ji lewra xetên, pîvanên fermandar û şervan ji rê derdixîne hene. Ev jî weke nêzîkatiya çeteyên çaran, nizanim weke çeteyên gelek cûda yên çeteyên hevkar derketin holê. Niha li gel van xetan ve xeta rast a gerîla, fermandariyê van xetan temsîl dikin û fermandariyê ji bo gerîla di xeta Apocîtiyê de veguherînin, û ji xwe ji bo van nêzîkatiyan ji hev cûda bikin û muqayese bikin ev nîqaş hatin kirin. Xeta fermandariyê ya Rêheval Mahsun Korkmaz nûneriya wê dikir herdem hate nîrxandin. 
Rêber Apo ev got “ew kesayeta xeta îdeolojî û polîtîk ya partiya me di xeta leşkerî de temsîl dikir, yê ew derbasî pratîkê kir, yên pêvan û taybetmendiyê wê jiyandikir, dida jiyankirin, ji lewra kesayetê nûneriya pîvanên gerîla dikir û ew kesayeta pîvanên pêşeng ê gerîla temsîl dikir bû. Pîvanên fermandar, taybetmendiyê fermandar ê Rêheval Mahsun Korkmaz wusa derket hole. Bi rastî jî pîvanên mîlîtan ên partiyê bê kêmasî di kesayet a xwe de temsîl dikir. Taybetmendiye wî yê pir bi nîrx hebûn. Di aliyê fîzîkî de hezekî wî ya mezin nebû. Aliyê wî yê ji herkesî hêztir, aliyê wî yê fizîkî an jî derfetên wî yê maddî ne mijara gotinê bû. Lê di wî laşê wî yê biçûk de dilekî pir mezin hebû. Cardin di mejiyê wî de vîn û baweriyeke bêhempa dihewand. Mejî û dilê xwe ji bo gelê kurd, mirovên kurd, azadiyê Kurdistanê ve girêda bû û bi wan re bibû yek, di vê wateyê de rastiyeke wî ya kesayeta xwe bi gel û welat kiribû yek. Di vê astê de bi rastî jî kesayeteke pir rêzdar, pir dilniz bû. Pir durust û dilsoz bû. Têkiliyê wî yê bi mirovan pir bi pîvan û haydar bû. Pir perwerde dikir, rê nîşan dida. Him difikirî, him afirîner bû him jî pêk tianî. Di kesayeta Egîd de di pîvanên wî yê fermandariyê de peyvên vala nebû. Ji bo çep û rastê ferman dayîn nebû. Karekî ku wî nikarî bû bikira ji tu kesî re nedigot bike. Tiştê êwîst be bê kirin, biryar digirt û ji bo li gorî pêwistiyê wê pêk were, berî hemû kesî li herî pêş tevlê dibû. Him bi xwe kiriye, him jî ji bo kesên din wezîfeyê xwe pêk bîne alîkarî dida, piştgirî dida. Fermandariya wî wusa bû. Egît di fermandariya xwe de him fermandarî him jî şervantî dikir. Bi qasî her şervanî şervanê çalakî û jiyana gerîla bû. Lê ji herkesî zêdetir jî ji bo herkesê di yekîneyê de kesên vî karî bike alîkarî dikir, piştgirî dida, hêz dida, rêxistin dikir, pêşengtî dikir. Di fermandariya wî de wusa kedeke mezin hebû, hewldan hebû. Pêşengtî hebû. Karê giran digirt ser xwe. Di hemû jiyana xwe de wusa bû. Him şervantî kir, him jî fermandarî. Ji lewra him bû nefer him jî pêşeng. Him bû mîlîtanê partiyê him jî fermandarê gerîla. Vana hemû di kesayetekê de bi awayekî xurt gihand hev û dû. Van hemû pîvan û taybetmendiya, di nava tekoşîna pratîk de xwe perwerde kir û bi gelek aliyan xwe pêş xist. Li ser vê bingehê girêdana wî bi welat ve pir xurt bû, girêdana wî ya gel pir xurt bû. Baweriya wî ya azadî û demokrasiyê pir xurt bû. Girêdana wî ya van taybetmendiya hemû temsîl dike, ji rastiya Serokatiyê re, girêdana wî ya xeta Rêbertiyê pir xurt bû. Kesayeta wî bi wan taybetmendiya hemûyan hatibû hûnandin, xwe bi wan re kiribû yek. Ji bilî wan kesayeteke wî nemabû. Bi xeta Rêbertiyê, bi rastiya gel, bi rastiya welat, armanca azadî û demokrasiyê bi hişmendî, nêzîkatî di ruh û dilê kesayeta Egît ve bibû yek. Ji lewra her tişt bi hundirê wî dihat, ji dil dikir. Her gotinê xwe jê bawer dikir û digot, her karî jê bawer dikir û pêk tianî, bi xwestek dikir, difikirî û dikir. Ji lewra gotinê herî xweş digot. Biryara herî rast dida. Xebata herî bi bandor, herî serkeftî dikir. Her cîhê diçû serkeftin bidest dixist. Li her cîhê lê bû gotina wî dihat gohdarkirin. Dihat hezkirin. Ew wusa ne fermandarekî bi raye, hatibû wezîfedar kirin. Bi ked a xwe, bi pêşengtiya xwe, bi xwezayî ji hêla yên gel wî dihat hilbijartin, fermandarekî dihat pejirandin. Rêbereke xwezayî bû, fermandarekî xwezayî bû. Mîsoger pîvanên wî yê fermandariyê wusa bû. Pîvanê vê fermandariyê li Kurdistanê afirand. Fermandarbûyîna xeta Rêbertiyê vê pêwîst dibîne. Van hemû pîvan û taybetmendiyê vê fermandariyê kesayea Mahsun Korkmaz derxist holê û danî pêşiya ciwanê kurd. Danî pêşiya gerîla yê kurd. Bû fermandarê damezrîner ê gerîla yê kurd. Heta niha hemû tevgera gerîla, di fermandariya Mahsun Korkmaz, ji bo bîranîna wî di xeta wî rêxistin dibe, dimeşe, tekoşîn dide, heta roja me ya îro di xeta nebinkeftinê de li berxwedide û bûye tevgereke gerîla ya bûye mîsogeriya serfiraziyê. Wê bi vî rengî jî berdewam bike.
Hevalê Egîd bêberjewendî, bêhesabên şexsî bi giştî ji bo jiyana demokratîk û azad a gelê kurd, ji bo azadkirina Kurdistanê li ser esasê xwe dayinê tevlêbû. Bi wêrekî û fedakariyeke mezin tevlêbû. Ji destpêka tevlêbûnê û şûn ve di nava tekoşîna herî hişk û dijwar cîh girt. Her dem di nava refê pêşîn de cîhê xwe girt, di nava şer de bû. Bi karê herî zehmet ê şoreşê ve mijûl bû. Bi karê wêrekî û fedakarî dixwest re mijûl dibû. Li Êlihê ev kir, li Sêwrekê ev kir. Li Lubnan û Fîlîstînê wusa xebitî, xwe amadekir. Cardin li herêma Êlihê ji bo amadekirina gerîla rol a xwe lîst, piştre di 82-83’ande ji bo atirs, xof, bêvînî, bêîddîabûn herî zêde tê jiyîn, heyameke ku miromadekirinên pratîk ên gerîla, bi helavê Mehmet Karasungur ve pêşengtî kir. Xebatê amadekariyê meşand. Çalakiya Dihê (Erûh) ya pengava 15’ê Tebaxa 1984’ande hat eli darxistin, fermandariya wê kir. Her dem di xeta gerîla de bû, di xeta berxwedanê de bû. Di xeta aktîf a xeta tekoşînê de bû. Vê gihand gerîlabûyinê, ji bo avêtina gule ya destpêkê pêşekngtî kir. Bû fermandarê gule ya destpêkê avêt. Piştre jî ji bol i dijî hemû êrîşên şerê taybet ê faşîst û paşverû ji bo gerîla berdewam bike israr kir, pêşengtî kir. Li dijî hemû lawazî û kêmasî ji bo xeta gerîla berdewam bike, were rêxistinkirin, heta dawî bi israr bû, bi rik bû, berxwedêr bû. Di 84’an, 85’an û heta Newroza 86’an wusa meşiya. Di Newroza 1986’ande pêşengtiya berxwedanê kir û cardin di pêvajoya pîrozbahiyên Newrozê de di pevçûneke ketê de di 28’ê Adara 1986’ande li Gabarê şehîd ket. Heta wê demê herdem bi lehengî tevlî tekoşînê bû, bi lehengî meşiya, bi lehengî şer kir û şehîd ket. Ji lewra tevgera me vê rojê weke qehremaniya netewî pejirand, bi nav kir. Gelê kurd jî vê wusa dipejirîne. Navbera 21’ê Adarê û 28’ê Adarê weke hefteya qehremaniya netewî pejirand. Hefteya di navbera şahadeta Mazlûm Dogan heta şahadeta Mahsûn Korkmaz de weke pêvajoya qehremaniya netewî binav kir. Rêber Apo, Hevalê Egîd weke remza (sembol) lehengiya netewî binav kir. Çima weke remza lehengiya netewî binav kir? Ji ber ku li dijî rejîma faşîst a leşkerî dema li ser bingehê berxwedana gerîla weke dema lehengiya netewî binav kir. Got ev dema lehengiya gel e. Di dîroka hemû gelan de heyamên dîrokî hene. Çine van heyamên lehengiyê? Di heyameke taritî herî zêdeye, ronahiya serkeftin û serfiraziyê herî kêm tê dîtin, dema zilm herî tariye, zext, vên civakê nikarin xwe azad temsîl bikin û bijîn, berowajî vê li dijî van hemûyan heyameke tekoşînê ya gel xwe azad, demokratîk temsîl bike, bi vîna xwe jiyan bikeye. Gel bi van hene. Ji xwe wusa dibin gel. Di demên wusa de, gelên di bin zextê de karibin pêngavên pêşketinên berxwedanê bikin pêşdikevin. Dibin gel. Lê ev ji xwe wusa bi pîvanên asayî nabe. Bi pîvanên asayî nabe. Wêrekiyeke mezin dixwaze, fedakarî dixwaze. Vaye ji van heyaman re dibêjin heyamên lehengtiyê. Adeta van lehengan gelan diafirînin. Helbet lehengan jî gel diafirînin. Ji nav a xwe derdixînin. Vaye 12’ê îlonê di heyama di bin derbeya leşkerî ya faşîst de dema xwe ya herî tarî jiyandike. Zilma di girtîgeha Amedê tê zanîn. Zilma li derve tê zanîn. Cuntaya di pêşengtiya Kenan Evren de li Kurdistanê çiqas komkujiyên qirêj kirine bîlançoya wê hîn jî nayê eşkerekirin. Dewlet ji vê ditirse. Wê ev ruyê dewletê yê qirêj derkeve holê û dewleteke çiqas zalime, dewleteke reşkujer e wê were dîtin. Ji ber wê niha dernaxînin holê. Vaye heyameke wusa bû. Mirov di nava tirsê de bûn. Gel hatibû tepisandin. Rêxistin hatibûn belavkirin, xistibûn girtîgeha û li wir li ser wan îtirafkarî dihat ferzkirin, bi îşkenca dixwestin teslîm bigrin û dixwestin tune bikin. Li derve zilma leşkerî, zilma polîsan di asta herî jor bû û gel xistibûn bi zexteke ku êdî hêza xwe ya berxwedanê wunda kiribû. Li ser civakê ev ferz kiribûn, dixwestin van bi wan bidin kirin. Pêngava 15’ê Tebaxê li dijî vê pêşket. Destpêkê berxwedana girtîgehê ya mezin pêşket, bi vê serkeftineke mezin a îdeolojik hate bidestxistin. Lê ya serkeftina îdeolojîk ya leşkerî û siyasî temsîl dikir pêngava 15’ê Tebaxê bû. Tekoşîna li ser bingehê pêngava 15’ê Tebaxê pêşket vaye li dijî heyama herî tarî ya dîrokê, bû heyama lehengi yê ya gel. Heyama lehengiyê ya gelê kurd, heyama berxwedanê ya li dijî rejima leşkerî ya faşîst a 12’ê îlonê ye. Di vê berxwedanê de 15’ê Tebaxê bi pêngava xwe ya şoreşgerî tê temsîl kirin. Ev pengav, pengava lehengiya netewî ya gelê kurd e. Pêşengê, nûnerê vê pengavê jî Rêheval Mahsun Korkmaz e. Ji lewra ev dibe remza pengava lehengiyê. Yên vê pengava lehengiyê temsîl dike, hemû şehîd li pey şopa wî dimeşin, did fermandariya wî de meşiyan û şehîd ketin, dibe fermandarê wê yê mezin. Rêber Apo ji vê re got, “şehîdên şehîda”. Ji lewra ev şehîdên heyama lehengiyê di kesayet a xwe de temsîl dike, ji bo vê bû lehengê netewî. Lehengiya netewî bi wêrekî û fedakariyeke mezin a tu kesî di wê astê de bi wêrekî û fedakarî, bi serfirazî nikarîbû bimeşe, di demek wusa de bi pêkanîna vê meşê afirand. Dayina navê lehengê netewî, bi berxwedanî tekoşîn kirin û heta nefesa xwe ya dawî temsîlkirina xeta berxwedaniyê lehengtiya wî ya netewî afirand. Lehengtiya netewî derxist holê, nûnertiya wê kir. Ji lewra rastiyeke derket holê, hate afirandin, destpêkê partiyê, piştre jî gel dayê. Pejirand. Mafê wî dayê. Bi vî awayî weke lehengê netewî yê gelê kurd di dîrokê de cîhê xwe girt.
Endamê Konseya Rêveberiya KCK’ê Dûran Kalka- Ayrıntılar
Ji bo Newrozê çend roj man. Diyar e Newroza îsal ku em pêşwazî dikin ji yên salên borî dê cudatir be. Konjonktura em tê re derbas dibin û rastiyên ku di nirxandinên Rêber Apo de derdikevine holê nîşan didin ku dê Newroza îsal cuda be. Tevgerên gel ên li Afrîka Bakur û Rojhilata Navîn nîşan didin ku cîhana sedsala 21’emîn dê ne weke hêzên sermayeya global plan dikin derbas bibe. Gelan di salên dawî yên sedsala 20’emîn de pirgirêkên xwe yên heyî derbas kirin û ketin rewşeke wisa ku dê ew bi xwe pêşeroja xwe diyar bikin.
Vê pêşketinê rewşeke wisa afirand ku hêzên sermayedar ên global aloziya dijîn kurtir bû û êdî gihişteke rewşeke ku nikaribin ji nav derkevin. Modernîteya kapîtalîst bi tu awayî nikare xwe ji aloziya dijî rizgar bibe, berovajî bi pirsgirhekên nû re rû bi rû dimîne. Êdî nayê zanîn ka aloziya ku di roja me de xwe li erdnîgariyên cuda dide dê sibê şêwazekî çawa bistîne. Niha cîhan vê yekê guftûgo dike. Ne mumkûn e ku modernîteya kapîtalîst karibe ji bo pirsgirêkên dijî çareseriyeke bingehîn biafirîne. Ne mumkûn e karibe vê yekê pêk bîne. Heger ev mumkûn bûna niha pirsgirêkên ku cîhan dijî dê pir cuda bûna.
Pirsgirêkên ku di roja me de li Tirkiyeyê têne jiyîn jî ne mumkûn e ji pirsgirêkên ku modernîteya kapîtalîst dijî cuda bêne fikirîn. Bi tevahî parçeyekî wê ye. Her çiqas hikûmeta AKP’ê tabloyeke cuda nîşan dide û dixwaze rewşeke cuda nîşan bide jî ev rastî nayê guhertin. Komara tirk weke netewe-dewlet şêwaz girtiye. Netewe-dewlet jî îcadeke modernîteya kapîtalîst e. Şêwaz, rengê wê çi dibe bila bibe ya li Afrîka Bakur û dewletên Rojhilata Navîn îflas kiriye netewe-dewlet e. Li derveyî van tiştên têne jiyîn girtina komara tirk ne mumkûn e. Bijarka ku beşdarî heman pêvajoyê bibe jî heye. Ji ber ku netewe-dewletên li Afrîka Bakur û Rojhilata Navîn hatin sazkirin di dema avakirinê de ji ezmûna weke dewlet avakirina Komara Tirk sûd hate wergirtin. Ji ber vê yekê jî pirsgirêkên di roja me de ev dewlet dijîn, di rastiyê de pirsgirêk û rewşên ku komara tirk xwediyê wê ye. Û ev pirsgirêk di nava komara tirk de berfirehtir û kûrtir têne jiyîn.
Hikûmeta AKP’ê ji bo encamên ku ev pirsgirêkên komara tirk dijî asteng bike xwe weke dewleta polîs birêxistin dike. Li Tirkiyeyê pirgirêkeke cidî ya demokratîkbûnê heye. Pirsgirêkên civakî gihiştine rewşeke ku ji nav neyê derketin. Civak li ber rewşeke ku cenetê derbas bike re rû bi rû hatiye hiştin. Gelek mijarên ku demên borî ne dihatin rojevê jî niha weke pirsgirêk xwe didin der. Di serî de jî siyaseta înkar û tasfiyeyê ya li dijî pirsgirêka Kurd tê meşandin bûye sedem ku pirsgirhekên heyî wergerin kangrenê.
Yên ku bêjin dewleteke ku ev qas pirsgirêk lê hene dê nekeve bin bandora aloziya modernîteya kapîtalîst, ketina nava bendewariyeke bi vî rengî û fikirîna ku her kes dê ji vê yekê bawer bike, bi gotina herî sivik tenê û tenê xwe xapandin e. An dereweke wisa mezin e ku her kesî dixin dewsa ehmeqan.
Tirkiye di van rojên ku ji Newrozê re çend roj mane de di vê asta bilind de pirsgirêkan dijî. Rêber Apo der barê hawîra bi biryara 13’ê Tebaxê ya ‘Bêçalakîtiya yekalî’ re gotibû „Heta serê meha Adarê ez ê bisekinim û wê demê nerînên xwe bêjim.“ Di 2’yê Adarê de jî bi daxuyaniyekê ragihandibû ku divê li hêviya Newrozê bisekinin. Ev di heman demê de ji bo hikûmeta AKP’ê dihate wateya şans û derfeteke nû. Gelo dê hikûmeta AKP’ê vê derfetê bikar bîne? Em vê yekê nizanin. Lê belê derfetên ku beriya niha jê re hatibûn naskirin ne nirxandibûn. Herî dawî jî heta destpêka meha Adarê gaveke bi tenê jî neavêt û pêvajoja ji 13’ê Tebaxê û heta wê rojê gelekî xirab bikar anîbû. Di vê pêvajoya derbasbû de di planên kûr û tenik ên tasfiyeyê de israr kir û lez dabû xebatên xwe yên di vê çarçoveyê de. Vê polîtîkaya ku hikûmeta AKP’ê meşand li cem derdorên ji bo çareseriya demokratîk a mayinde ya pirsgirêka Kurd de xwedî hewldan bûn de rê li ber bêbaweriyeke mezin vekir. Van derdoran jî di destpêka meha Adarê de bi daxuyaniya weşandin pêwist dikin wiha bêjin: „Êdî gotineke me ya ji PKK’ê em bêjin nemaye, çavkaniya pirsgirêkên tê jiyîn hikûmeta AKP’ê ye.“ Gelo hikûmeta AKP’ê dê dawî li van nêzîkatiyên xwe yên baweriyê nadin bîne? Ne mumkûn e em vê yekê bizanibin. Em ê bibînin. Pêwiste neyê jibîrkirin ku gelê Kurd di vê mijarê de xwedî tecrûbeyeke kûr e.
Ji bo Newrozê hefteyek ma. Ya rast gelê Kurd bi destpêkirina rojên Newrozê hinekî zû pêvajoya Newrozê da destpêkirin. Bi çalakiyên şermezarkirina komploya 15’ê Sibatê navneteweyî ya Roja Tevkujiya Neteweyî ev yek dane destpêkirin. Li çar parçeyên Kurdistanê û her cihê dijîn Kurd careke din li derdora Rêbertiya xwe bûne yek. Tevî ku ciwanên leheng ên mîna Mustafa Malçok xwe feda kirin û bi berdelên mezin jî be ev yek pêk anîn. Bi rojan li kolanan man, li hemberî êrîşên polîs bi lehengî li ber xwe dan. Tevî guleyan, îşkence û zîndanê ev yek pêk anîn.
Gelê Kurd Rojên Newrozê bi 8’ê Adarê Roja Jinên Kedkar wergerandin lehiyeke coşê ya tu hêz nikare xwe li ber bigire. Jinên Kurd careke din bi çalakiyên rastiya Jina Azad tê wateya Civaka Azad. Beriya bi rojan derketin kolanan û piştî 8’ê Adarê jî çalakiyên xwe domandin.
Salên borî jî gelê Kurd rêzeçalakiyên bênavber li dar xistibûn. Lê belê di Newroza îsal de ev xeta çalakiyê dê derkeve asta herî jor û di nava xwe de cudabûnan diparêze. Lewma divê bi yên berê re neyê tevlihevkirin: Pêvajoyeke ku konjonktura herêmî û navneteweyî derfetên nû afirandine, îcada modernîteya kapîtalîst netewe-dewlet îflasê dijî û dewleta tirk dê nikaribe xwe li derveyî vê yekê bigire dîsa di pêvajoya ku bêçalakîtiya yekalî ya 13’ê Tebaxê êdî bêwate bûye û di pêvajoya ku Tevgera Azadiya Kurd di dîroka xwe de pêvajoya Pêngava 4’emîn dijî de pêk tê. Divê ev yek neyê jibîrkirin.
Cemîl Bayik
- Ayrıntılar
Bê guman
Parastina rewa mafekî xwezayî ye û beşek ji parastina cewherî ye. Her zindiyek di xwezayê de mekanîzma wê ya parastina cewherî heye û yek ji şertên jiyanê ye. Her zindiyek ji bo ku di gerdûnê de jiyanbike pêwîste ji xwe re derfetên jiyanê çêbike. Ev rastiyekî xwezayê û gerdûnê ye. Ev bi fikrê Markîsîzm yê nakokî û yekbûna tiştên li dijî hev, Yan jî bi mentiqê Hîgel yê doz x dijî doz(tez x dijî tez) de ku hatiye destnîşankirin, fîzîka hemdem jî isbatdike ku hemû made di xwezayê de di hundirê têkiliyekê de ne. Di hundirê danûstandinê û bandorkirin û pertekirinê (etkî û tepkî) de ne. Ji ber vê yekê tu zindî, ji xwezayê razber (soyut) nikare jiyanbike. Biqasî bandora ku çêdibe û pertek raberdike, bi vî rengî ji bo ku bikarbe aşîtiyekê avabike, pêwîste şensê xwe yê pertek dayînê hebe. Pêwîste mekanîzma xwe ya parastina cewherî hebe. Di hundirê madekê de gava hêza vekêşandinê(çekîmê) di navbera notron û piroton û dendikan de hêzeke vekêşandinê heye. Ew hêza vekêşandinê nebe, ew made wê belavbibe. Ji ber ku hêzeke wê ya vekêşandinê di navbera dendikê û pirotonan de heye. Bi qasî hêza vekêşandinê ya pirotonan, bi qasî wê hêzeka eliktronan ya pertekdayînê heye. Ev jî nasname û berxwedanê dide madê. Hejmarekî wê nasnamê dide xuyakirin. Bi qasî hêza vekêşandinê, pertek û parastina cewherî hebe, ew made xwe li hemberî madên dîtir diparêze. Cihê ku ev made lê qelsbû, madeyeke eliktronê wê ji xwe re birevîne û nasnama madeya dîtir diguherîne. Ji bo giyayekî, dewarekî û însanekî jî ev rastî wehaye. Heta di asta şaneyan (hucre) de jî ev heye. Di xwîna însan de kopê sor û sipî hene, yên sor wezîfa wan kedîkirine û yên sipî jî wezîfa wan parastine. Li hemberî her mîkrobekî û nesaxiyekî ku êrîşî ser laş bike, Jehrê dafirîne û wî mîkrobî bê bandor dike. Li hemberî wê dikevin parastinê . Li ser vî esasî her zindiyek ji bo jiyanbike pêdiviya xwe bi parastinê heye. Pîvana jiyankirina zindiyekî bi pîvana parastina wî ve girêdayî ye. Bi qasî şensê wî yê parastinê hebe ewqasî şensê wî yê jiyanê heye! Rêber APO vê rastiyê mîna ramangeriya gulê bi navdike. Striyê gulê, gulê bi rêzbûn dike û dihêle ku gul xwe biparêze. Ji bo avakirina civakeke exlaqî û siyasî, mekanîzma wê ya jiyanê ya parastinê, ango parastina cewherî heye. Ev bi rengekî felsefîk, biyolojîk û sosyolojîk jî weha ye. Ji bo gelê Kurdistanê azad bibe, pêwîste mekanîzmeke xwe ya parastina cewherî çêbike. Rêber APO dibêjê “ Ew civaka ku mekanîzma wê ya parastinê tunebe, civakeke kole ye û dîl hatiye girtin.” Civakek çiqasî hêza xwe ya parastinê hebe, ew qasî azad e. Hêceta şer û berxwedana parastina rewa û parastina cewherî di milê felsefîk û biyolojîk de weha ye. Li ser vî bingehî xwe tevger kirin pêwîste.
Parastina cewherî ya gelê Kurdistanê mirov dikare, di sê pileyan (katogeriya) de binirxîne. Ev rêxistina parastina rewa û parastina cewherî bi giraniya zora ku derdikeve pêş, bi wê ve girêdaye. Êrîşkirin li ser gelê Kurdistanê, di çi astî de be, parastina gelê Kurd jî wê di wê astê de be. Heger êrîşkirin li ser Kurdistanê bi artêşê be, wê gelê Kurd di asta artêşê de xwe biparêze. Heger êrîş di asta polîsan de be, wê gel di asta polîsan de xwe biparêze. Êrîş li ser ziman be wê bi ziman xwe biparêze. Êrîş li ser civakê be, civak wê xwe biparêze. Êrîş li ser jinê be wê jin xwe biparêze. Ji bo vê parastinê çi rêxistin pêwîst bike, bi asta êrîşan ve girêdayî ye. Rewşa Kurdistanê ya siyasî, civakî, aborî û ya leşkerî gava mirov binirxîne, pêwîstiya parastina rewa eşkere ye û zelal derdikeve holê. Parastina rewa tenê di milê leşkerî de nîne. Partî di vî alî de me rexnedike. Heval tenê hêlên wê yê leşkerî dinirxînin, hêlên wê yê siyasî, civakî û aborî ihmal dikin. Ji ber vê yekê siqetî derdikevin holê. Ji xetê derketin çêbûye. Şerekî derveyî xetê tê jiyankirin. Pêwîste parastina rewa di her milî de were fêhimkirin. Rêber APO rewşa Kurdistanê bi (dagirkirina leşkerî) bi navdike. Rêber APO navê wê dike qirkirina çandî û dagirkirina aborî. Heger qirkirina çandî tê çêkirin, pêwîste em xwedî li çanda xwe derkevin. Ev qirkirin bi rê û rêbazên şerê taybet tê meşandin. Li hemberî wê pêwîste saziyên parastina çandî di nava gelê me de werin avakirin. Saziyên ziman pêwîste werin avakirin. Bi qasî ku dijmin dibistan vekirine, gelê Kurd di bişaftin (asîmlasyon) û di qirkirina çandî re derbas dikin, pêwîste dibistanên Kurdan yên xwe perwerde kirinê hebin. Di aliyê aborî de dagirkerî heye, Kurdistan bi xêr û bereketa xwe tê talankirin, lewre mekanîzmên parastina Kurdan yên aborî pêwîste hebin. Rêber APO şûna wê (alternatîf) aboriya hevkar(koperatîv) pêşniyar dike. Li ser civaka Kurd çi êrîş heye, li hemberî wê gelê me wê xwe bi tevgerbike. Parastina xwe ya civakî wê çêbike. Wê ciwan û jinan bi tevgerbike. Lingekî parastinê ewe ku jin têkoşîna zayendî pêşbixe û ji bona nasnama xwe avabike bikeve hewildanan. Rêxistinên ji boyî parastinê pêwîst dikin, gereke avabike. Şûna çanda rizandinê û sinc xirakirinê ya nûjeniya(modernîta) kaptalîst, wê çanda komînal bide rûniştandin. Êrîşa polîsan li ser gelê me heye. Her roj mirovên me digrin û di işkencan re derbas dikin. Li hemberî vê êrîşê wê mekanîzmeke gel ya parastina cewherî hebe. Em vê di asta yekîneyên herêmî yên HPG ê de dinirxînin, ango yekîneyên HPG ê yên parastina cewherî, yên leşkerî. Heger êrêşa dijmin leşkerî be, wê parastin jî leşkerî be. Bi qasî ku êrîş bi çek be wê parastin jî bi çek be. Heger êrîş ne leşkerî (sivîl) be, wê parastin jî ne leşkerî be. Di aliyê leşkerî de, wek di despêkê de min da xuyakirin, Kurdistan ji milê artêşa Tirk ve hatiye dagirkirin. Rakirina vê dagirkirina leşkerî, her weha zordestiya artêşê li ser gelê Kurd û parastina gelê Kurd, pêwîst dike rêxistineke leşkerî di asta artêşê de hebe. Ew artêş jî, HPG ê ye. Li hemberî êrîşên çekdarî yên ku li ser gelê me têne kirin, bi parastineke çekdarî
Sê qonaxên şer yên esasî hene. Gelek heval van qonaxan mîna qonaxên şerê gelîrî yê demdirêj destnîşan dikin. Ev qonaxa neçalak (pasîf), çalakbûn (aktîf) bi hemî hêza xwe (topyekûn) heye. Ne weke şerê gelîrî yê demdirêj gav bi gav tu ji yekê derbasî ya dîtir dibe. Di parastina rewa de ne wisa ye. Ev bi pêşveçûnên siyasî û tundbûna zorê re, tê diyarkirin. Carna di hinek deman de tu ji parastina pasîf derbasî parastina bi hemî hêza xwe(topyekûn) dibe. Carna tu ji parastina çalak (aktîf) derbasî parastina neçalak (pasîf) dibe. Ji ber wisa parastina rewa ne tenê şerekî leşkerî ye. Di van milan de kêmasiyên me yên cidî hene. Hinek caran agirbest û pêvajoyên bêçalakiyê çêdibin, em hinegî derbasî parastina çalak (aktîf) dibin, lê belê em bi lezgînî derbas nabin, karê xwe nakin û hinek heval vê pêvajoyê napejirînin. Şer ji pêşveçûnên siyasî qutdikin.Ev biryara bê çalaktiyê ji encamê siyasî hatiye girtin, hevalên me dibêjin “Çima şer hatiye sekinandin?”Em van derbasbûnan pir giran pêktînin. Ji ber ku em dogmatîk diramin. Siyaset di vê sedsalê de di hûrdem û demjimêran de tê guhertin. Hger tu dixwaze têkoşîn bike pêwîste tu nerm be û qabiliyeta te ya menawra hebe. Tişta tu di zemanê wê de neke nirxê wê nîne. Çalakiya ku tu îro bike bi wate ye, lê belê heger tu sibe bike tu wateya wê nîne û wê zerar bide. Heval di vir de xwe iqna nakin. Ji ber ku siyasetê naşopînin û ne xema wan e. Tenê li gorî mentiqê leşkerî ev çalakî serkeftiye yan jî binkeftiye, xema hevalan eve. Çiqasî xizmeta siyasetê û şoreşê dike, ne xema hinek hevala ye. Hinek çalakiyên ku me kirîn dibe ku di milê leşkerî de bi serkeftî bin, lê belê di zemanekî şaş de hatine pêkanîn û cihê wê şaşe. Şûna ku em di milê siyasî de encam ji wan çalakiyan bigrin, hewildanên me vala derketine û zerar jî daye. Ji ber ku hevalan di hundirê xwe de nepejirandin, ji stratejiya parastina rewa re çi pêwîste pêknanîne. Em hêzeke leşkerî, navendî û hîrarşîk in, em nikarin bi rojan nûçeyan bigerînin. Partî vê weke siqetiyeka pratîk nabîne, lê belê weke hişmendiyekê dibîne.karekterê vî şerî yê siyasî heye, tenê ne leşkerî ye. Duyemîn, ev şer mecbûre bi çavdêrî (kontrolî) were meşandin. Em pêvajoyê û siyasetê dikin hêcet ji bona bê çavdêriya xwe.
Li gorî pêşveçûnên siyasî û berjewendiyên rêxistinî wê HPG ê çalakî bike. Şûna ku em bêjin ji me nayê em şer biçavdêrî bikin, em bê displînin, em li gorî pêşveçûnên siyasî ne nerm in û em rexnedayîna xwe bidin, berovajiyê wê, em rêxistinê tewanbar dikin. Taybetiyên şerê parastina rewa, yê pêngav avêtinê heye. Rêxistin dibêjê “Di vê heyîvê de çalakî bikin” Em heyanî keşfê dikin, hevalan perwerde dikin û amadekariyê xwe dikin, ew heyîv xilasdibe. Heger ji berê de amadekarî hebin, wê pêngav pir germ derbas bibe. Di sala 2004-2005 an de hevalan pêvajoyên wisa didan pêşiya me. Digotin: ji vê dîrokê heya vê dîrokê hûnê pêngavekî bikin. Rêxistinê tektîkên wisa didan meşandin. Lê belê me nikarîbû
- Ayrıntılar
Rêber Apo îfade kir ku 15’ê Sibatê weke Roja Qirkirina Neteweyê bê qebûlkirin dê rastir be. Sedemên ku Rêber Apo gihiştin wê encamê ku nirxandineke bi vî rengî bike jî tevkujiyên ku di demên rûpelên salnemayan 15’ê Sibatê nîşan didin de polîtîkayên tinekirinê yên hatin destpêkirin û tevkujiyên ku hate xwestin gelê me bikişînin nav wan bûn. Di vê wateyê de tiştên di demên cûda de lê naverok hevpar ên ji aliyê hêzên emperyalîst, mêtînger ve ku di 15’ê Sibat a 1925’an û 15’ê Sibat a 1999’an de hatin destpêkirin ferz dike ku ji bo 15’ê Sibatê navlêkirineke bi vî rengî were rojevê. Ji bo welatê me wateyên hevbeş ên salên 1925 û 1999’an hene. Rêber Apo vê rastiyê dibîne û destnîşan dike ku di demên cûda de tiştên di 15’ê Sibatê de hatin jiyîn û wateya ji bo van rojan hatiye dayin dê ne titekî tesadûfî be.
Disa di her dû deman de tiştên ku di 15’ê Sibatê de dan destpêkirin xwestin di 29’ê Hezîranê de bi encam bikin jî nirxandina li ser wateya van rojan ê kirin bihêztir dike.
15’ê Sibatê roja Şêx Seîd dîl hate girtin e. 29’ê Hezîranê jî roja Şêx Seîd û hevalên wî li sêpayên îdamê hatin qetilkirin e. Rojên bi komploya navnetewî Rêber Apo dîl ahte girtin û paşê bi qaşo darizandina pêk hat dayina cezayê îdamê jî di heman rojan de bû. Disa 15’ê Sibatê û 29’ê Hezîranê.
Dikarîbû rojên dîlgirtin û îdamkirina Şêx Seîd û hevalên wî ya li Dadgehên Îstîqlalê hatin darizandin û qetilkirin rojên cûda bin. Heger tiştekî wisa bibûya jî vê yekê dikarîbû rê li ber nirxandinên cuda veneke jî. Lê belê roja dîlgirtin û dayina cezayê îdamê ya Rêber Apo bi heman rengî nikare were nirxandin. Ji ber ku bûyereke bi salan piştî ya Şêx Seîd bû û bi zanebûn heman roj hatin hilbijartin. Wetaye ji bo dîlgirtin û îdamkirina Şêx Seîd û hevalên wî li roja dîlgitin û dayina cezayê îdamê ya ji bo Rêber Apo jî hatiye barkirin. Lewma jî wateyên li 15’ê Sibatê û 29’ê Hezîranê hatiye barkirin ji tedasûfê wêdetir rojên ku bi zanebûn hatine hilbijartin in.
Rêber Apo destnîşan dike ku di bûyerên dîrokî de hevqasî jî tesadûfî nabe. Sala 1924 ji bo Komara Tir a nû hate damezirandin tê wateyeke girîng a destpêkeke nû. Bi 1924’an pêvajoya di 1919’an de hate destpêkirin gihişt encamê; îtîfaqên hûn û derve cihê xwe ji têkilî û îtîfaqên nû re hişt. Di qada navnetewî de bi Îngîlîstanê re têkilî derketin pêş, di polîtîkaya hûndir de jî li dij Kurdan şer hate îlankirin. Bi destûra bingehîn a di 1924’an de hate amadekirin de çerçoveya têkiliyên navnetewî û şerê li dij Kurdan hate îlankirin hate diyarkirin. Dadgehên Îstîqlalê, Qanûnên Tedîp-Tenkîl û Qanûna Îslahata Rojhilat li ser heman bingehê hatin amade kirin û ketin meriyetê. Di ecamgitina polîtîkayên ku di 1924’an de amadekariya wan hate destpêkirin de 15’ê Sibat a 1925’an xwedî girîngiyeke mezin e. Serhildana gelê Kurd a bi provokasyonekê li Pîranê hate destpêkirin di wê rojê de bi dîlgirtina Şêx Seîd hate çewisandin û piştî vê yekê jî pêvajoya tevkujiya siyasî hate rojevê.
Ev tevkujiya di 1925’an de hate despêkirin bi Agirî û Dêrsimê berdewam kir. Di salên piştî wê de jî tevkujî bi aliyên siyasî, civakî, aborî, çahdî û hwd. hate berfirehkirin û heta roja me dom kir. Di roja me de jî ev tevkujî ji aliyê hikûmeta AKP’ê ve tê meşandin.
Noqteya destpêka polîtîkaya tevkujiyhe a hikûmeta AKP’ê dewr girt roja bi komployeke navnetewî dîlgirtina Rêber Apo re dest pê dike. Beriya ku AKP mîna partî were îlankirin destpê kiribû. Hikûmeta AKP’ê di çeroçeveya rola ji bo wê hatiye diyarkirin de ev polîtîka berfirehtir, tundtir kir û hêna jî dimeşîne. Ev polîtîkaya ku AKP’ê dewr girt ji aliyê DYA’yê ve di dema ku tê xwestin Nîzameke Nû ya Cîhanê were afirandin de bipêş ket. Çawa ku di sala 1920’an de Îngîlîstanê ji bo cîhanê li gor berjewendiyê xwe xwest dizayn bike û ji bo vê yekê jî noqteya navendî ya tevgera xwe mîna Rojhilata Navîn diyarkir, DYA jî piştî rola cendermetiya cîhanê ji Îngîlîstanê dewr girt û pêde heman riyê dişopîne. Ew jî mîna Îngîlîstanê ji bo şêwazê ku dixwaze bide cîhanê Rojhilata Navîn mîna noqteya destpêkê qebûl kiriye. Di dema ku hevkariyên navnetewî û herêmî hatin rojevê, ji bo polîtîkayên nû bixin dewreyê mîna destpêka salên 1920’an disa Kurd xistin hedef û danîn ser masaya bazariyê. Li pêşiya vê polîtîkayê jî mîna astengiya mezin Rêber Apo û di kesayetiya wî de PKK’ê dibîne. Komploya navnetewî ya li dij Rêber Apo jî di encama vê nêzîkahiyê de hate meşandin.
Rêber Apo ji kêliya komploya navnetewî xistin dewrê û pêde rastî dît û li hember wê helwesta xwe nîşan da. Ji ber vê yekê jî tu caran devreyî rewşa giştî ev komploya navnetewî negirte dest. Ji ber wê yekê tim di nava têkoşîna vala derxistina komployê de bû û tevkujiya nû ya hat xwestin li ser gelê Kurd were meşandin asteng kir. Di dema rojên dawî yên sala 2009’an de di peyama xwe ya sersalê de bi peyamekê mizgîniya „kompoya navnetewî têk çû“ dida.
Di rewşa heyî de hêzên komploger ên navnetewî têk çûne. Tevî vê yekê jî ji hedefa xwe ya dixwazin bi komployan bigihinê gav bi paş de ne avêtine. Lewra jî rojane serî li lîstikên nû didin. Pêvajoya ‘rewşa bêçalakîtiyê ya yek alî’ jî di çerçoveya hedefa dixwazin bi komployê de xwe bigihîninê de îstîsmar dikin.
Lê belê ev hewldanên vala ne, dê negihijin encamê. Yên tevkujiyê li ser gelê me ferz dikin bi tu awayî dê negihijin armancên xwe.
Di pêvajoya em dikevinê de em salvgereke din a komploya navnetewî li pey xwe dihêlin. Rêber Apo ev pêvajo mîna, „Parastina Hebûnê û Misogerkirina Azadiyê“ binav kir. Disa destnîşan kir ku divê ji bo Şerê Gel ê Şoreşger amadbûn hebe.
Ev di heman demê de bu bersiva tevkujiya netewî ya ku di salvgereke nû ya 15’ê Sibatê de ferz dikin. Gelê me dê sibe 15’ê Sibatê bi vê zanyariyê pêşwazî bike. Di roja ku mîna ‘Roja Reş’ tê qebûlkirin de li hember tevkujiya netwî ya ji 1925’an û vir ve hatiye ferz kirin dengê xwe berztir bike.
Heta Rêber Apo bigihije azadiya xwe û bi bi gelê me re were cem hev, li hember afrînerên komployê, yên pêk anîn û hevkarê wê gelê me dê têkoşîna xwe ya rûmetê berdel çi dibe bila bibe bidomîne.
- Ayrıntılar